Deesis – Co to jest i gdzie występuje ten motyw?
Motyw deesis to jeden z najważniejszych przedstawień ikonograficznych w sztuce chrześcijańskiej. Co dokładnie oznacza i gdzie można odnaleźć go w dziełach sztuki sakralnej?
Co to znaczy deesis? – Definicja
Nazwa deesis pochodzi z języka greckiego i oznacza modlitwę lub prośbę. Jest to kompozycja ikonograficzna, która zawiera w sobie postacie umieszczonego centralnie Chrystusa, oraz zwróconych ku niemu Bogurodzicy i św. Jana Chrzciciela. Obraz ukazuje obie postacie w postawie modlitewnej, proszącej o miłosierdzie dla ludzkości. W chrześcijaństwie, pojęcie deesis było stosowane jako określenie prośby kierowanej do Boga za pośrednictwem świętych, którzy pełnili rolę orędowników ludzi.
Jest to motyw używany zarówno w literaturze, jak i sztuce oraz architekturze sakralnej. Najstarszym znanym utworem, w którym pojawił się deesis, jest „Żywot Symeona Nowego Teologa” z ok. 1060 roku. Pomimo tego, że jego korzenie sięgają średniowiecznego wschodu, motyw ten stał się również znany w Polsce. Przyjęło się wtedy przekonanie, że w celu wyproszenia łask, najlepiej zwrócić się do postaci bliskich Chrystusowi.
Jak wyglądał motyw deesis w sztuce średniowiecza?
Motyw deesis był często używany w architekturze sakralnej, zwłaszcza w bizantyjskiej tradycji artystycznej. Temat ikonograficzny deesis ukształtował się w Cesarstwie Bizantyńskim w VI-VII w, jednak cieszył się on dużą popularnością w średniowieczu. Tradycja bizantyjska miała wpływ na jego rozwój również poza granicami Bizancjum, zwłaszcza na Rusi czy Bałkanach. Jego wyjściowym obrazowaniem była miniatura pochodząca z połowy VI., która ukazywała postacie Bogurodzicy, Chrystusa, Jana Chrzciciela, Zachariasza i Elżbiety.
Motyw deesis w średniowieczu pojawił się przede wszystkim na ikonostasach, mozaikach czy freskach, koncentrując się na duchowej wymowie i emocjonalnym oddziaływaniu na wiernych. Przypominał on o miłosierdziu i zachęcał wiernych do modlitwy. Deesis można więc znaleźć na ikonach i dekoracjach znajdujących się w środku kościoła, co ma na celu wyrażać duchowe dążenia wiernych.
Co to jest motyw deesis w „Bogurodzicy”?
Jeśli zastanawiacie się, w jakim utworze występuje motyw deesis, to jednym z najpopularniejszych przykładów jego użycia w polskiej literaturze jest średniowieczna pieśń nieznanego autora, „Bogurodzica„. Utwór ten stanowi najstarszy zachowany polski hymn religijny i jednocześnie jest doskonałą realizacją idei modlitwy wstawienniczej. Podmiot liryczny, którymi są chrześcijanie, zwracają się w niej do Matki Bożej, prosząc o wstawiennictwo do Jezusa Chrystusa, łącząc w ten sposób modlitwę z prośbą o zbawienie. Czy w Lamencie świętokrzyskim występuje motyw deesis? Występuje on w utworze w formie, w której cierpiąca Matka Boska pod krzyżem zwraca się do Chrystusa, kierując prośby w jego stronę.
